«نازا» از نازی‌ها گفت

به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه فرهیختگان نوشت: «اگر نازی‌ها برنده جنگ بودند، آیا حتی یک نفر از آن‌ها دچار عذاب وجدان می‌شد؟» کتاب «آیشمن در اورشلیم» نوشته: هانا آرنت، ترجمه:‌ زهرا شمس. انگار گهواره نیوتون را کنار گوشت بازی داده‌اند، جمله به جمله‌ زیرنویس‌های «نازا» روی تصویر حک می‌شوند. در کلیشه‌ای‌ترین حالت ممکن، تصویرها «آیشمن در اورشلیم» را به خاطر می‌آورند و اینکه چطور ممکن است، بشر را جنون خون بگیرد. آنچه آرنت در ۱۹۶۲ دید با آنچه یووال آبراهام در سال ۲۰۲۶ به ونیز می‌آورد، تنها به هم مشابه است نه بیشتر. در ماجرای آیشمن، آرنت از سیستمی صحبت می‌کرد که جنازه‌اش کرم گذاشته بود و توسط هر بنی‌بشری نبش قبر می‌شد؛ اما ماجرای مستند آبراهام شنیع‌تر است.

او از مرداری متحرک سخن می‌گوید. مرداری کروات‌زده. مرداری که به سازمان ملل می‌رود. مرداری که انتخابات برگزار می‌کند، مرداری که کلمه گاورمنت (government) را آبراهام برایش استفاده نمی‌کند، چون می‌داند هر کلمه‌ای مضاف بر کلمه اصلی، مضاف‌الیهی مبتذل است. آبراهام اسرائیلی، در ثانیه‌های پایانی مستندش روی تصویر، با فونتی نسبتاً بزرگ و خوانا حک می‌کند: «کشتار غیرنظامیان فلسطینی در غزه توسط «اسرائیل» همچنان ادامه دارد.» و شاید این اولین‌بار در تاریخ باشد که یک مستندساز از «خودشان» موجودیت اسرائیل را به چالش می‌کشد. آن هم بی ‌کم‌وبیش.

آبراهام و ریچل شور که کارگردانی مستند نازا را بر عهده دارند هر دو اسرائیلی هستند. یکی در بئرالسبع به دنیا آمده و دیگری در تل‌آویو. هر دو از خانواده‌های متوسط و معمولی‌اند. همان خانواده‌ای که احتمالاً بچه‌هایشان معلم، روزنامه‌نگار و شغل‌های اینچنینی پیدا می‌کنند. آن‌ها از سر شکم سیری یا اتصال به فلان خاندان عرب متمول، اپوزیسیون اسرائیل نشده‌اند، بلکه روزگار و اتفاقات، رفته‌رفته به روزنامه‌نگاران و مستندسازان مخالف ایده اسرائیل تبدیل‌شان کرده است. مخالفانی که در جشنواره ونیز ۲۷ دقیقه ایستاده تشویق شدند، آن هم برای ۷۷ دقیقه مستند. مستندی که حتی یک ثانیه موسیقی متن هم در آن پخش نمی‌شود تا چیزی از واقعیت کم یا به آن اضافه نشود. اما چرا احتمالاً بعد از «نازا» همه چیز تغییر می‌کند؟

نه به ایده دو دولتی!

آبراهام در مصاحبه‌ای با مجله «+۹۷۲» درباره اینکه چرا «نازا» را ساخته، می‌گوید: «احساس می‌کردم بعد از سال‌ها حضور در کرانه باختری (به‌عنوان معلم)، به‌ویژه در منطقه مَسافر یطّا (Masafer Yatta) و پس از درک این‌که کاری که انجام می‌دهم در واقع شهادت دادن به پیامدهای اشغال اسرائیل است، به‌خصوص پیامدهای آن برای فلسطینیان و جوامع فلسطینی‌ای که در معرض پاک‌سازی قومی قرار دارند، نوشتن به زبان انگلیسی و البته صادقانه بگویم، به زبان عبری نیز نوعی مسئولیت بر دوشم گذاشته بود. می‌خواستم به جامعه اسرائیل دسترسی پیدا کنم و با مردمی که بخشی از جامعه خودم هستند، درباره واقعیت اشغالگری‌مان و این‌که در عمل چه شکلی دارد، صحبت کنم. اما بعد از هفتم اکتبر احساس کردم چند اتفاق رخ داد. اول‌ازهمه، احساس کردم جامعه اسرائیل چنان «نسل‌کش و چنان آشکارا نژادپرست» شده که دیگر بخش بزرگی از این نوشته‌ها هیچ تأثیری نداشت. نه‌تنها دیگر تأثیری نمی‌گذاشتند، بلکه کم‌کم این احساس را پیدا کردم که مردم حتی از خواندن درباره این مسائل (نسل‌کشی) خوشحال هم می‌شوند.

بنابراین، از این نظر، نوشتن بی‌فایده به نظر می‌رسید.» احتمالاً اگر این حرف‌های آبراهام را فارابی می‌خواند، حرکتش را شوریدن یک شهروند جامعه تغلب علیه کل حاکمیت می‌خواند. فارابی می‌گفت جامعه تغلب، جامعه‌ای است که از نظر وجودی علیه دیگر مردم می‌شورد تا دیگری را تحت تسلط قرار دهد، اما آبراهام از سیستم متغلب بیرون می‌زند و هزینه‌اش را هم می‌پردازد. او همین چند وقت قبل در گفت‌وگویی اعلام کرد: «تجمعاتی مقابل خانه پدر و مادرم برگزار شد. معترضان خواستار به دار آویختن ما بودند. حجم خشونت و تهدید علیه ما واقعاً زیاد بوده است. نتانیاهو همین چند روز پیش گفت که «فیلم ما مانند موشک‌های بالستیکی است که اسرائیل را هدف قرار داده‌اند.» ماجرا از خود نام فیلم شروع می‌شود. نازا نامی است که ارتش اسرائیل برای نام‌بردن از غیرنظامیانی استفاده می‌کند که در هنگام حملات ممکن است کشته شوند. نازا به‌جای کلمه غیرنظامی استفاده می‌شود. پس با این تعریف، بچه‌های میناب ۱۶۸ نازا محسوب می‌شوند.

اما چرا از کلمه‌ای دیگر به‌جای کشتن غیرنظامی استفاده می‌شود؟ موضوع بر سر گرفتن بار حسی کلمات است تا مبادا نیروی نظامی متوجه شود که در حال قتل‌عام انسان‌هاست. آبراهام نقطه آغاز کارش را روی این فلسفه نگرش نسبت به کلمات بنا می‌کند تا زاویه دید مخاطب را به سمت دید یک سرباز «آی‌دی‌اف» سوق بدهد و برای همین کار با ۲۴ افسر اطلاعاتی ارتش اسرائیل گفت‌وگو می‌کند. افرادی که همگی کشتار و آنچه به‌عنوان نسل‌کشی از آن نام می‌برند را از نزدیک دیده‌اند. آبراهام درباره اینکه چرا سراغ افسران اطلاعاتی رفته می‌گوید: «فکر می‌کنم فلسطینی‌ها، از جمله روزنامه‌نگاران فلسطینی حاضر در میدان، مشغول مستندسازی جنایاتی بودند که علیه خودشان اتفاق می‌افتاد. در همین حال، خلأ یا فضای خالی بزرگی درباره آنچه در درون ساختار نظامی اسرائیل یا درون قدرت حاکم اسرائیل می‌گذشت، از منظری انتقادی وجود داشت.

احساس می‌کردم در آن مقطع افراد زیادی به این موضوع نمی‌پردازند. رسانه‌های اسرائیلی، همان‌طور که می‌دانی، به‌ویژه در ماه‌های نخست، کاملاً با روایت ارتش همسو شدند. هیچ تمایلی برای انتقاد از ارتش وجود نداشت. همین مسئله آن خلأ را حتی بزرگ‌تر کرد؛ شکافی که ما می‌توانستیم وارد آن شویم و به آن بپردازیم.» آبراهام و شور وارد شکاف می‌شوند و منطقاً می‌توانند همان ادبیات الجزیره و رسانه‌های عربی را درباره اسرائیل تکرار کنند. ادبیاتی که وقتی می‌خواهند قصه را پیش از هفت اکتبر روایت کنند کمی دست‌وپاشکسته رفتار می‌کنند تا مبادا جا برای پیمان ابراهیم نباشد، اما داستان «نازا» قدری متفاوت است که اسرائیل از دو کارگردان این مستند سلب تابعیت می‌کند. ماجرا به بعد از دقیقه ۳۰ باز می‌گردد.

تاریخ از ۷ اکتبر آغاز نمی‌شود

در دقایق ابتدایی مستند نازا انگار، مانند عمده تولیدات خبری درباره فلسطین، داستان نسل‌کشی را از بعد ۷ اکتبر تعریف می‌کند. در این مدل از روایت حماس مقصر می‌شود و اسرائیل دولتی است که زیاده‌روی کرده. احتمالاً اگر جنگ تا همین جا روایت می‌شد سلب تابعیتی نیز در کار نبود، اما ناگهان داستان را آبراهام با نمایش چند تصویر آرشیوی از سال ۱۹۰۰ تا صحبت‌های نتانیاهو آغاز می‌کند. اما آنچه کار آبراهام و شور را متفاوت می‌سازد یک جمله است که در دقیقه ۳۶ مستند روی تصویر می‌آید: «ضرب‌المثل مشهوری است که تل‌آویو از شن‌ها سر برآورده». نازا از این ضرب‌المثل وام می‌گیرد و می‌گوید: «تل‌آویو از محله‌های فلسطینی‌اش تشکیل شده که با خاک یکسان شده‌اند.» این‌طور ضرب‌المثل اسرائیلی‌ها و نگاهشان که ما از شن سربرآوردیم را با ماجرای با خاک یکسان کردن خانه‌های فلسطینی یکسان می‌کند.

نازا درست در همین نقطه تمام ایده‌ها از جمله دو دولتی بودن را زیر سؤال می‌برد و مسئله ۱۹۴۸ و ۱۹۷۳ را زیر سؤال برده و حتی فضایی را به وجود می‌آورد که کنش‌هایی همچون حماس نیز رسمیت پیدا کند. این حد از صراحت برای یک مستند اسرائیلی نشان می‌دهد تا چه اندازه کنش‌ها در برابر مسئله اسرائیل رادیکال شده است و از این به بعد اگر هر اندازه از صراحت لهجه یک مستند نسبت به اسرائیل کاسته شود، مشخصاً روایتی محافظه‌کار به حساب می‌آید. همان‌طور که مستند قبلی‌ که آبراهام در آن مشارکت داشت یعنی «No Other Land» نسبت به این مستند محافظه‌کارانه محسوب می‌شود. آبراهام می‌گوید: «فکر می‌کنم دلیل دیگری هم که باعث شد این مستند را مهم بدانم، وجود روایتی بود که هنوز هم وجود دارد؛ روایتی با این مضمون که: «بله، جنایاتی اتفاق می‌افتند، اما این موارد استثنا هستند، یا اتفاقاتی غیرمعمول هستند، یا بازتاب‌دهنده سیاست‌های رسمی نیستند.

این فقط یک سرباز است که اشتباهی مرتکب شده. این‌ها صرفاً اشتباه هستند، درست است؟ ما این حرف‌ها را بارها می‌شنویم. احساس می‌کردم مهم است که با گفت‌وگو با سربازان و افسران، از درون نشان دهم که این اقدامات تا چه اندازه بخشی از سیاست رسمی هستند. وقتی روی این موضوع تمرکز می‌کنی، ناگهان پای یک نظام کامل به میان کشیده می‌شود؛ دیگر مسئله فقط یک فرد نیست که اشتباهی مرتکب شده یا مثلاً یک فلسطینی را اعدام کرده باشد. نه، این‌ها بخشی از پروتکل‌ها و سازوکارهای رسمی هستند و درنتیجه، پای نخست‌وزیر، رئیس ستادکل ارتش و مقام‌های ارشدتری که در این ساختار دخیل هستند نیز به میان کشیده می‌شود.» آنچه آبراهام در نازا می‌گوید روند تدریجی شکل‌گیری نسل‌کشی است.

اینکه چطور یک سیستم از گزاره کشتار محدود غیرنظامیان همراه نظامیان مشغول در حماس، به گزاره کشتار تمام مردم برای شن‌زار کردن غزه سوق پیدا می‌کند. نازا یک سیر را توضیح می‌دهد و برای بیان آن کار پیچیده‌ای انجام نمی‌دهد و صرفاً روایت‌ها را جمع و به واسطه تصاویر آرشیوی، جنایات را اثرگذار می‌کند و مهم‌تر از همه اینکه این شکل از قصه‌گویی را به مینیمال‌ترین شکل ممکن درمی‌آورد و از زیاده‌گویی، اضافه کردن نریشن و تقطیع بیش از حد صحبت‌ها پرهیز می‌کند. آبراهام و شور چیزی بیش از چند مصاحبه در بالا پشت‌بام ساختمان ندارند، اما با همان هم خلق فضا می‌کنند و هم تصویری از جغرافیا شکل می‌دهند. تصویری که تل‌آویو را تبدیل به همان شهری می‌کند که سال‌ها آمریکایی‌ها تلاش کردند تهران را آن‌طور روایت کنند. شهری که تنها تروریست‌ها در آن زندگی می‌کنند.

این مستند ضداسرائیل است

«نازا» ضداسرائیل است و دولت، جامعه و سیستم‌های حکمرانی در اسرائیل را تروریستی می‌داند. این یعنی روایتی متمایز با آنچه تاکنون از درون جامعه بسته‌ اسرائیل نمایش داده شده. اما یک سؤال؛ اگر سریال در غزه گرفتار نشده بود، چنین مستندهایی با این صراحت از درون جامعه اسرائیل ساخته می‌شد؟ جامعه‌ای که شکاف‌هایش در انتخابات اخیر نمایان شده و بحران‌های آن بیش از گذشته به تصویر کشیده می‌شود. شاید یک جمله از هانا آرنت به باز شدن گره اینکه چرا نازا ساخته شده کمک کند. آرنت یک پرسش را در «آیشمن در اورشلیم» طرح می‌کند و می‌گوید: «اگر نازی‌ها برنده جنگ بودند، آیا حتی یک نفر از آن‌ها دچار عذاب وجدان می‌شد؟»

سؤال اینجاست اگر غزه در همان روزهای ابتدایی توسط اسرائیلی‌ها کارش تمام می‌شد یا اگر حماس مقاومت نمی‌کرد یا حتی اگر حزب‌الله از تمام مواضعش عقب می‌کشید یا اگر ایران در جنگ دوازده‌روزه تسلیم می‌شد و یا و یا و یا... همه این اتفاقات می‌افتاد و اسرائیل به‌عنوان پیروز، جنگ را تمام می‌کرد، دیگر ماجرای غزه و کشتارش و تروریست بودن یک جامعه طرح نمی‌شد. نازا بیش از آنکه روایت یک نسل‌کشی باشد، روایت اقرار به نسل‌کشی است. آبراهام به همراه شور می‌خواهد که جامعه اسرائیل بگوید از لحظه‌لحظه کشتار کودکان در غزه لذتی جنون‌آمیز برده و حالا با واقعیت مواجه شده است.

برای آبراهام این اهمیت ندارد که بن‌گویرها و طیف تندرو این اقرار را بکند، بلکه می‌خواهد این اعتراف را از طیف نخبگانی اسرائیل بگیرد. می‌خواهد آن‌ها دستانشان را به‌عنوان تروریست بالا ببرند و این اولین باری است که یک اسرائیلی در طول تاریخ چنین روایتی را از متن جامعه تل‌آویوی بیرون می‌کشد. جامعه‌ای که اتفاقاً مذهبی نیست، اما با کشتار همراه شده و آن را عادی‌سازی کرده است. جامعه‌ای که باید در برابر تمام جهان عریان شود تا شر به ابتذالش اعتراف کند.

بایکوت دیگر جواب نمی‌دهد

آمریکا به طور مشخص نازا و اکرانش در آمریکا را بایکوت کرد. منطقی هم بود. این مستند چندان مورد اقبال کشورهای حاشیه خلیج‌فارس هم قرار نگرفت. این موضوع هم طبیعی بود، اما مستند یووال آبراهام و ریچل شور آن‌قدری دیده شده که دیگر نیاز نباشد داستان مستند را برای آن‌هایی که موضوع اسرائیل و فلسطین را دنبال می‌کنند تکرار کنی. مستندی که از آیشمن‌ها در تل‌آویو گفت. شاید این نکته انضمامی، عجیب و قدری رمانتیک به نظر برسد، اما این جسارت شاید به اجداد آبراهام برگردد. یووال آبراهام از اشکنازی‌های یمن است و اصالتی یمنی دارد و در مصاحبه‌ای گفته پدربزرگش به عربی مسلط بوده. اصالتی که باعث شده آن جمله غریب را نتانیاهو درباره این کارگردان و مستندش بگوید: «نازا مانند موشک‌های بالستیکی است که اسرائیل را هدف قرار داده‌اند.»